- اگر بگوييد كه نه ، ما بنا بر مبناى مرحوم آخوند بحث مىكنيم [ و اين برهان را در مورد حركت جوهرى هم اقامه مىكنيم ] مىگوييم نقل كلام مىكنيم در خود حركت جوهريه : آيا حركت جوهريه بىنياز از محرك است يا نه ؟ اگر كسى بگويد كه [ متحرك به حركت جوهرى ] بى نياز از محرك نيست به دليل اينكه علة المتغير بايد متغير باشد ، جواب اين را هم خود مرحوم آخوند داده و در بحث پيش هم عرض كرديم كه جعل در اينجا به نحو جعل بسيط است نه جعل تأليفى و در جعل بسيط اين ايراد [ كه علت متغير بايد متغير باشد ] وارد نيست . اين بحث باشد براى آينده . به هرحال لااقل به آن شكلى كه اين برهان موروث از حكماست ايراد وارد است . اما برهان سوم شما كه گفتيد حركت كمال اول است و نيازمند به كمال ثانى است كه آن كمال ثانى را حالت ملايم ، غايت و يا مطلوب مىناميم ، جواب اين است كه خود شما در تعريفى كه از بوعلى سينا آورديد گفتيد كه مانعى ندارد كه مرتبه‌اى از حركت مطلوب باشد براى مرتبهء ديگرى از حركت . طبق تعريفى كه شيخ كرد حركت نياز دارد به غايتى كه به سوى آن متوجه باشد ، حال آن غايت ، بالقوه باشد يا بالفعل . خود اين آقايان در مورد حركت فلك مىگويند كه يك حركت دائمى است ولى در عين حال اين دوام حركت مستلزم اين نيست كه حركت فلك غايت نداشته باشد براى اينكه هر وضع بعدى غايت وضع قبلى است . شايد به همين جهت [ كه همهء اين شش برهان مورد قبول مرحوم آخوند نبوده است ] ايشان مطلب را به صورت « حجج موروث از حكما » ذكر كرده و اگرچه ايرادهاى فخر رازى را - كه آن ايرادها غير از ايرادهايى است كه ما ذكر كرديم - ذكر كرده ، ولى در مقام پاسخ به ايرادهاى مربوط به سه برهان اول و دوم و سوم برنيامده است « 1 » . ولى حق اين بود كه در اينجا مرحوم آخوند يا لااقل محشين ايرادهايى كه به برهان دوم و سوم وارد است ذكر مىكردند . ايراد به برهان اول چون بر مبناى علم جديد است حساب ديگرى دارد ولى حق اين بود كه ايرادهايى كه بر مبناى خود فلسفهء ماست ذكر مىشد . از اين هم بگذريم و برويم سراغ برهان چهارمى كه براى .

--> ( 1 ) . [ سه برهان اول و دوم و سوم گرچه ظاهراً مورد قبول خود ملاصدرا نبوده ولى مراد استاد اين نيست كه لزوماً ايرادهاى فخر رازى دليل اين عدم قبول بوده است . ]